pozorišne dramatizacije dela Stevana Sremca na niškoj pozorišnoj sceni 1896–2008.

U niškom Narodnom muzeju, pored drugih vrednih stvari, nalazi se jedan dragocen dokumenat, rukopis Zone Zamfirove.iz koga se vidi kako je Sremac stvarao svoje najvrednije delo. Prvi redovi ovog rukopisa datirani su 13. februara 1898. godine. Pa dalje, detalj po detalj, izrasta ova skica dela koje neki nazivaju pripovetkom, a drugi romanom. Poslednji datum na rukopisu je 29. septembar 1903. godine. Dakle, više od pet godina Sremac je radio na ovom delu. Što znači da je na ovom delu radio u Beogradu jer je već bio otišao iz Niša. Ovaj rukopis je značajan jer pokazuje kompletnu genezu ovog dela u svim fazama nastanka.

U Zoni Zamfirovoj, jedan vremenski bliži i konkretniji svet treperi kao rosa na uveloj stabljici. I to je u suštini fikcija, san, možda i lelek jednog starački nežnog srca koje je jako osetljivo za dah svega minulog i iščezlog. U tom najsnažnijem i najvrednijem Sremčevom delu naći će se niz zanimljivih i upečatljivih opisa starih kuća, sokaka i avlija. Oseća se kako sa tih strana provejava jedan divan život, jedan neobičan svet i ljudi u njemu... Jer Stevanu Sremcu taj istrgnuti delić gradskog pejzaža koristi da se domogne ljudskih srca i da ih što vernije prikaže, od njihovog jezika do onoga što se zbiva u njihovom srcu. Naročito ga je privlačio taj niz neobičnih, originalnih tipova. Niže se galerija čorbadžija i adžija i – žena, onih što se “vrću iz Banju...u šamiju do oči”, devojke koje znaju za devojačko “sramuvanje” i za kojima svi moraju da se okrenu. A tek Zona, lepotica u Zoni Zmfirovoj, tom najsnažnijem i najvrednijem njegovom delu sa očima “što ostaše one iste, krupne i tamne, s dubokim kao bezdan pogledom”.

Naći ćemo u Zoni Zamfirovoj i niz drugih veoma uspelo oslikanih likova. I mada oni nisu u “srcu priče” plene snagom. Sremac je gestom i pažnjom doslednog realiste stvorio galeriju likova koji imaju svoje posebno mesto, utoliko značajnije što preferiraju da sa književne scene potisnu “dotadašnju sladunjavu, sentimentalnu i idiličnu srbijansku seosku pripovetku”. Zbog toga su Stevan Sremac i Zona Zamfirova razumljivi i simpatični savremenom gledaocu. I zaista, oni i danas ovo delo sa nesmanjenim simpatijama primaju, i ne samo zbog humora i muzike, već i zbog snažne slike sredine koju gradi sa tananim osećanjem za taj kolorit. Slika, široka i živopisna, starog Niša, u kojem se sukobljavaju shvatanja života starih čorbadžija sa shvatanjima koje neminovno život nosi, gradeći novi kvalitet.

Zbog svoje tematike mnogo puta je dramatizovana i izvođena u pozorištu i uvek je punila salu. Veliki broj gledalaca je sa nestrpljenjem iščekivao svaku najavu novog izvođenja te priče.

Isto tako ne može se mnogo govoriti o različitim načinima izvođenja Sremčevih dela na niškoj sceni (pa i u drugim pozorištima) tih godina jer se, sudeći po oskudnim beleškama – recenzijama u novinama i utiscima i sećanjima glumaca koji su u njima igrali, u rediteljskom pristupu i glumačkom tumačenju likova i odnosa, scenografskim i drugim elementima predstave, uvek išlo za što vernijim i autentičnijim prenošenjem izgleda, atmosfere, ponašanja i ambijenta “kao u stvarnosti”. Po tome, po što vernijem tumačenju koje je u prvim godinama imalo i žive, autentične uzore, vrednovao se i uspeh reditelja odnosno predstave i pojedinca u njoj.

Po svoj prilici niškom pozorištu “Sinđelić” pripada prvo izvođenje Zone Zamfirove 1908. godine koju je dramatizovao Kosta Delini, tadašnji njegov upravnik, inače poznati glumac i reditelj tih godina. Međutim ovoj dramatizaciji se brzo izgubio trag na sceni pa je veći uspeh postigla Bunićeva dramatizacija iz 1910. godine koja se “neopravdano” smatra prvom dramaturškom obradom ove Sremčeve pripovetke. Ona je u sezoni 1912/13. u tadašnjem niškom pozorištu “Trifković” bila prikazana 13 puta i kasnije decenijama igrana u mnogim pozorištima, tumačena od najpoznatijih glumačkih imena onoga vremena. Izlišno bi bilo nabrajati naredne sezone i godine niškog pozorišta koje je menjalo nazive, ansamble, reditelje i upravnike pa i repertoar, ali uvek zadržavalo Zonu Zamfirovu kao neku vrstu zaštitnog znaka koji je garantovao uspeh.

U 1936. godini prvi put je prenošena preko Beogradskog radija jedna predstava iz niškog pozorišta. U okviru radio prenosa Niškog dana,8. novembra te godine sa scene u Nišu radio je prenosio IIčin komada iz niškog života Zona Zamfirova Stevana Sremca u dramatizaciji Sime Jov. Bunića, sa uvodnim predavanjem upravnika pozorišta Niška sredina i književnost. Komad je režirao upravnik pozorišta Borivoje S. Stojković, a u inscenaciji su sudelovali: Zora Crnogorčević (Zona), Živojin Vučković (Hadži-Zamfir), Milena Filipović (Doka), Nada Urbanova (Vaska), Jelena-Lela Joković (Taska), Kaja Đorđević (Tašana). Bila je to svestrano uspela emisija, za koju se i u Beogradu i u Nišu govorilo da je tipična evokacija niškog sveta i starog govora. Pozorište je doživelo neku novu vrstu afirmacije a staroniški koloriti, govor i likovi još više dobili na publicitetu.

Već u sezoni 1944/45. kao obnove iz repertoara pod okupacijom i ranije, igrane su Zona Zamfirova (reditelj Svetozar Milutinović) i Ivkova slava (reditelj Josif Srdanović). Ali interesantno da je niška publika morala da čeka godinu i po dana posle oslobođenja grada da se na pozornici pojavi njen omiljeni komad Zona Zamfirova u dramatizaciji Sime Jov. Bunića i režiji Svetozara Milutinovića.

Ova prva posleratna Zona Zamfirova u sezoni 1945/46. odigrana je 13 puta a videlo ju je 5.669 gledalaca. U sledećoj sezoni 1946/47. prikazana je 18 puta pred 11.227 gledalaca. Ukupno je prikazano 31 predstava koje je videlo 16.896 gledalaca.

Predstava je izvođena na mnogim gostovanjima: 10. juna 1946. i 1. juna 1947. godine u Zaječaru; 21. juna 1946. godine u Paraćinu; 27. juna 1946. godine u Jagodini.

U sezoni 1947/48. premijerno je izvedena Zona Zamfirova u režiji Dragutina Todića.
29. februara i 2. marta 1948. godine u ulozi Maneta gostovao je član Narodnog pozorišta iz Beograda Voja Jovanović.

U sezoni 1947/48. Zona Zamfirova prikazana je 29 puta u prisutnosti 14.050 gledalaca. Ova verzija Zone gostovala je van Niša: 25. aprila 1948. godine u Kosovskoj Mitrovici; 4. maja 1948. godine u Prištini (2 predstave); 17, 18. i 19. maja 1948. godine u Prištini (4 predstave); 24. i 26. maja 1948. godine u Prizrenu.

Po treći put nakon oslobođenja, u sezoni 1948/49. pred niškom publikom pojavljuje se Sremčeva Zona Zamfirova. I ovoga puta to je bila nova predstava sa većinom novih tumača pojedinih likova, a predstava nije afiširana kao premijera već kao obnova u novoj režiji. Nešto sasvim neprihvatljivo u pozorišnoj praksi. Naravno mi danas nemamo razloga da ovoj novoj Zoni ne damo naziv premijernog izvođenja kada je ona to ustvari bila. Međutim, treba istaći da je ova postavka, koja se zadržala na repertoaru vrlo dugo, doživljavala velike transformacije. Zamenjivan je veliko broj glumaca u raznim rolama, tako da predstave posle dužeg vremena nisu ličile na one iz prvih dana. To naravno nije značilo da su bile ispod određenog nivoa. Sve predstave Zone Zamfirove u niškom Narodnom pozorištu zaslužuju epitet dobrih predstava.

28. decembra 1948. godine Zonu je igrala Katarina Ignjatović. 4. januara 1949. godine Tetka-Doku je igrala Ljiljana Štrampf.
Od 16. februara 1949. godine I Ciganina je igrao Branimir Živojinović. Od 13. marta 1949. godine Tetka-Doku je igrala Jelena Joković.
Od 20. marta 1949. godine Ćir-Ranđela je igrao Božidar Andrić.
2. juna 1949. godine Kaliopu je igrala Katarina Ignjatović.
Od 25. juna 1949. godine Kaliopu je igrala Dušanka Antonijević, Vasku Katarina Ignjatović, Potea Vera Petrić-Janošević, Manulaća Čeda Žuravica, II Ciganina Draško Veselinović, Kotea Joviša Vojinović.
Od 22. septembra 1949. godine Ćir-Ranđela je igrao Aleksandar Marinković, Manulaća Dobrosav Vučković i Čeda Žuravica, Ciganina Miodrag Lazarević a Bozauiju Todor Todorović.
Od 22. oktobra 1949. godine Kotea je opet igrao Radoslav Bojković, Potea, opet, Stevan Ristić, Kaliopu, opet, Nataša Nešović, Manulaća samo Čeda Žuravica, ICciganina Draško Veselinović, “Ciganina” Milan Veljković, Bozadžiju Hranislav Rašić, Kotea Joviša Vojinović.
15. januara i 12. februara 1950. godine Tetka-Tasku kao jedinu tetku igrala je Dušanka Antonijević.
Od 15. januara 1950. godine Kotea je igrao Radoslav Bojković.
26. februara i 13. maja 1950. godine Tašanu je igrala Nataša Nešović a Vasku Dušanka Antonijević.
Od 26. marta 1950. Manulaća je igrao samo Dobrosav Vučković.
28. maja 1950. godine igrali su Hadži-Zamfira Dušan Đ. Cvetković i Tašanu Jelena Stojčević.
Ponovo se javlja Kaliopa u interpretaciji Nataše Nešović i Stavra “Jare” Živojin Milenković.
25. juna, 8. jula i 18. jula 1950. godine na gostovanju u Vrnjačkoj Banji Zonu je igrala Jelena Stočević, Manulaća Živojin Milenković, Kotea Joviša Vojinović, ICiganina Dušan Antonijević, IICiganina Ljubiša Stojčević, Potea Dobrosav Vučković.
Od 8. januara 1951. godine u obnovljenoj predstavi pojavljuju se: Tašana u interpretaciji Zore Crnogorčević, Vaska Dušanka Todić, Manulać Joviša Vojinović, Mane Dragutin Todić, Kote Dobrosav Vučković, Pote Zorka Manojlović, IICiganina Ivan Manojlović, Aleacija Jovan Jurišić.
Od 17. februara1951. godine Potea je igrao Stevan Ristić.
Od 20. februara 1951. godine Tasku (jedinu tetku) igrala je Bogosava Nik
šić i Alvaciju Vlada Matić. Od 29. aprila 1951. godine Maneta igra Radomir Živković.
U avgustu 1951. godine igrali su Ćir-Ranđela Žarko Joković, Kotea Vojislav Vasja Stanković i Potea Dobrosav Vučković.
U sezoni 1948/49. odigrano je 33 predstave Zone uz prisustvo 14.237 gledalaca, 1949/50. bilo je 16 predstava sa 9.289 gledalaca i 1950/51. bilo je 13 predstava sa 7.013 gledalaca. Odigrano je ukupno 62 predstave pred 30.539 gledalaca.
Ova verzija Zone igrana je i van Niša: 8. maja 1949. godine u Malči; 25. i 30. juna, 5, 9, i 19. jula 1949. godine u Vrnjačkoj Banji; 14. jula 1949. godine u Tratnjniju (2 predstave); 2. septembra 1949. godine u Niškoj Banji; 28. septembra 1949. godine u Pirotu (2 predstave); 2., 15. i 20. avgusta 1950. godine u Vrnjačkoj Banji.
8. januara 1951. godine u obnovljenoj predstavi Zona Zamfirova proslavio je 50-togodišnjicu umetničkog rada reditelj i glumac niškog pozorišta Josif Srdanović-Čičko.
3. marta 1951. godine odigrana je stota predstava Zone Zamfirove posle oslobođenja.
Kako je koja godina prolazila ambicije niškog tetara su postajale sve veće i veće. Ustaljen je ansambl a pripremama komada je posvećivana sve veća pažnja. Oprema predstave je postajala autentičnija i bogatija, raskošnija. Merila vrednosti i estetski kriterijumi strožiji. U takvoj atmosferi i ambijentu pristupilo se pripremanju Zone Zamfirove kao jedne od reprezentativnije predstave. Već 28. aprila 1955. godine Zona Zamfirova je doživela novu premijeru u režiji Dušana Životića. Bila je to predstava najbliža Sremcu, predstava koja je pogodovala opštem ukusu publike a da ujedno zadovolji najstrožiji eud pozorišne kritike. Predstava je u sezoni 1954/55. prikazana 9 puta, a gledalo ju je 4.723 gledaoca, 19955/56. bilo je 19 repriza uz prisustvo 10.235 gledalaca, 1956/57. godine Zona je igrana 16 puta pred 9.478 gledalaca i 1957/58. ponovljena je još 3 puta pred 1.123 gledaoca.

Ukupno je odigrano predstave Zona Zamfirova pred 25.559 gledalaca.

1. oktobra 1963. godine postavljena je Zona Zamfirova – ovoga puta u režiji Marislava Radisavljevića i prvi put valjda u istoriji postavljanja Sremčevih dela na niškoj sceni – radikalno drugačija od svih prethodnih. Prvi put usred Sremčevog Niša pojavila se Zona Zamfirova presvučena skoro kompletno u sasvim novo ruho. I da vidite: to novo ruho joj je sasvim dobro pristajalo. Bio je to pokušaj da se prekine sa tradicionalnim izvođenjem Zone i predstava je izazvala znatno interesovanje niške publike.

U traganju za mogućim univerzalnijim porukama i poetskim suštinama teksta, Marislav Radisavljević je, koristeći nagoveštenu prepreku poetsko-elegičnoj ljubavi između Zone i Maneta u imovinsko-društvenoj razlici, primetno naglasio socijalno-istorijski aspekt dela: degeneraciju i raspadanje čorbacijskih i hadžijskih porodica i njihovih konzervativnih pogleda na život i svet, oličenih u tragikomičnom liku Manulaća i starog Hadži-Zamfira, suprostavljajući ovima rastuće, sveže i novo u dinamizmu, vedrini i vitalnosti Maneta kujundžije i njegove Tetka-Doke (“Doka je život a Taska smrt”). U skladu sa namerom da što upečatnjivije iskaže poetsko-filozofsku ideju o sputavanju života i ljubavi, odnosno pobedi nad sredinom koja se raspada i umire, on je odbacio sve što je sporedno i sitno-realističko u likovima, situacijama i ambijentu da bi pokazao dva sveta: svet života, kretanja, radosti, događanja – čaršiju sa Manetom i Dokom kao vrhuncem, i na drugoj strani, kavez Zamfirovih, kuću koja ubija ljubav a vrhunac je Tetka-Taska. Time je, za razliku od svih ranijih sentimentalčno-romantičarskih izvođenja Zone učinio predstavu specifično težom, ne lišavajući je ipak folklornog spektakla, igre, pesme i muzike i pravog vatrometa duhovnih scena i situacija ali tražeći i pronalazeći, podvlačeći i sugerirajući neke nove vrednosti i odnose prema životu i ljubavi u ovom delu. Izbegnuta je banalnost i sladunjavost u sadržaju i postignuta visoka mera u duhovitoj stilizaciji pojedinih scena i čitave predstave, ostvarena sveža i nova vizuelno-govorna pitoresknost i komičnost pojedinih prizora koje su pored nosilaca glavnih uloga Gordane Đorđević (Zona), Brane Vojnovića (Mane), Dušana Stojovića (Hadži-Zamfir) ostvarili još i Radisav Dimitrijević Boki (Manulać), Radmila Savićević (Tetka-Doka), Mima Vuković-Kurić (Pote) i drugi, u nizu duhovitih čaršijskih likova u ovoj smelo zamišljenoj i tumačenoj predstavi igranoj u takođe novom i savremenijem ruhu Pavla Vasića (kostimi) i Nikolaja Morgunjenka (scenografija).

Ova izvedba koja se razlikovala od svih dotadašnjih, izazvala je razne komentare: od onih koji odriču svaku vrednost takvoj predstavi i pojedinim scenama u njoj, lišenim štimunga idilične atmosfere starog Niša i iščezlog orijenta u kojoj Mane, kujundžija, tuguje za Zonom dok se niškim sokacima u prvi sumrak, baštama punim cvećama, pored šedrvana, između ćepenaka i dućana provlači tiha i setna pesma “Sinoć ke te vido, lele Zone... ”; pa do onih koji su bili oduševljeni novim doživljajem starim i do detalja poznatog sadržaja. Rasplamsali su se stari razgovori o tome kako treba igrati danas Sremčeva dela, da li izvorno i integralno, praveći muzejski konzerviranu predstavu, etnografski sagledanu i koncipiranu ili tražiti nekakav novi odnos, savremeniji i moderniji kada je reč o stilu igre i uglu gledanja na taj ambijent, sredinu i likove.
Predstava je 1963/64. reprizirana 38 puta u Nišu i 2 puta van Niša. U sezoni 1964/65. igrana je 14 puta u Nišu i jedanput na strani. Ukupno je odigrano 55 predstava.

Prve sezone predstavu je posetilo 23.486 gledalaca. Za sledeću sezonu nema podataka o posećenosti ove predstave.
3. aprila 1964. godine verzija ove Zone prenošena je preko jugoslovenske televizijske mreže.
Postavljanjem Sremčevih dela na nišku scenu prihvata se reditelj Ljuba Milošević, ali bez vidljivih ambicija da učini nešto više, zapravo, nešto drugačije, od nastojanja da pruži “super-realističko” viđenje tog vremena, ne samo po dekoru koji je u Zoni Zamfirovoj (premijera 13. aprila 1976. godine), na primer, u bukvalnom smislu dočaravao ambijent (scenograf Velizar Srbljanović) pravim dućanom, ćeramidama, cvećem, odećom i drugim folklornim elementima već i po mizanscenu, načinu glume, govoru i drugim izražajnim sredstvima, pri tome se u nastoajnju za što autentičnijom atmosferom u svemu preterivalo pa je predstava bila opterećena prejakim šarenilom boja i ličnosti, scena i situacija u kojima je dramska radnja često presecana mnogim muzičkim ilustracijama, pesmom i igrom ne uvek u funkciji predstave već numerama za sebe (Zonu je igrala Jelena Igić, Maneta Dragan Žikić, Hadži-Zamfira je tumačio Danijel Obradović, Tetka-Doku Zorica Stefanović, Manulaća Živko Vukojević, Poteta Mladen Nedeljković a Koteta Desimir Stanojević).

U toku reprizovanja predstave dolazilo je do promena u podeli uloga, pa su igrali:
Od 24. aprila do 10. juna 1976. godine, 22. maja 2978. godine, zatim 28.
marta, 28. aprila i 6. juna 1979. godine, pored svoje uloge igao je i ulogu Stavre “Jare” Dimitrije Vlajić.
Od 16. oktobra do 27. novembra 1976. godine Kaliopu je igrala Evgenija Vugdelić. 5. juna i 29. septembra 1977. godine Mitanču je igrao Saško Josipović.
5. maja 1977. godine i 2. aprila 1978. godine Kotea je igrao Saško Josipović. 18. decembra 1977. godine, od
2. marta do 22. maja 1978. godine i 27. januara 1979. godine Hadži-Zamfira je igrao Brana Vojnović.
24. decembra 1977. godine i 3. marta 1979. godine Vasku je igrala Divna Kostadinović.
2. i 13. marta 1978. godine Uraniju je igrala Mirjana Čerškov. 24. februara 1979. godine Uraniju je igrala Desa Srbljanović.
13. i 28. aprila 1979. godine Tasku je igrala Radmila Mirković.
Od 2. februara 1980. godine Čorbadži-Ranđela igrao je Stevan Petrović. Od 19. marta 1980. godine Hadži-Zamfira igra Žika Milenković.
Od 20. novembra 1980. godine Hadži-Zamfira igra Vasja Stanković. 28. januara 1981. godine Kotea igra Saško Josipović,
Od 21. aprila 1981. godine Maneta igra Ratomir Vasiljević. 3. februara 1982 godine Mitančea igra Risto Bukvić.
Od 22. februara 1983. godine posle prepodele i obnove komada igrali su: Hadži-Zamfira: Vasja Stanković, Vasku: Divna Antić, Zonu: Vesna Krstić/Jelena Igić, Maneta: Mirko Đorđević, Potea: Miroljub Nedović, Manulaća: Saško Josipović, Mitančea: Miodrag Pavlović, Genu: Slavica Knežević.
Predstava je 1976. godine prikazana 34. puta i videlo ju je u toku godine
18.993 gledaoca. Godine 1977. doživela je 25 repri
za uz prisustvo 13.903 gledaoca. 1978. godine izvedeno je 15 predstava pred
7.900 gledalaca.
1979. godine bilo je još 30 izvođenja u prisustvo 16.580 posetilaca.
15. decembra 1979. godine odigrana je stota predstava zone.

Zona Zamfirova je učestvovala na Danima komedije u Svetozarevu (Jagodina) 1977. godine. Na ovom prestižnom festivalu smeha nagrađen je Mladen Nedeljković nagradom za epizodnu ulogu.
Danijel Obradović i Olgica Vukojević 1979. godine dobili su nagrade Udruženja dramskih umetnika za uloge Hadži-Zamfira i Vaske u ovoj predstavi.
Predstava je izvođena i van Niša i to 1976. godine u Tetovu i Leskovcu.

6. maja 1976. godine, kao i u 1977. godini, zatim 17. decembra 1979. godine u Svetozarevu (Jagodina).
1976. godine i 27. decembra 1979. godine predstava je prikazana građanima Čačka.
3. marta 1979. godine odigrane su dve predstave u Skoplju.
18. aprila 1979. godine gostovala je Zona u Ćićevcu (2 predstave).
U okviru priprema za proslavu stogodišnjice pozorišta u Nišu postavljena je i režirana na jedan nov način Zona Zamfirova. Uneti su elementi mjuzikla. U tekst Stevana Sremca interpolirani su stihovi Dobrice Erića a na njih Konstantin Babić je komponovao muziku.
U toku repriza dolazilo je do promena u podeli: 12. i 13. novembra 1985. godine Kokičara-mekikara igrao je Brana Vojnović.

12. februara 1986. godine Drugu ciganku igrala je Evgenija Vugdelić, Patroldžiju Saško Josipović, Bozadžiju je tumačio Brana Vojnović.
Od septembra 1986. godine ulogu Zone tumačila je Verica Jovanović.
22. februara 1986. godine Kokičara-mekikara igrao je Petronije Zlatković. 25. februara 1986. godine Kokičara-mekikara igrao je Brana Vojnović. 5. marta 1986. godine Tašanu je igrala Zorica Stefanović.
8. marta 1986. godine ulogu Františeka je igrao Brana Vojnović a Bozadžiju-salepdžiju Petronije Zlatković, vlasuljar ovog Pozorišta.

30. aprila 1986. godine predstava je igrana bez uloge Bata-Tače. 15. maja 1986. godine ulogu Pajice tumačio je Radisav Dimitrijević Boki. 10. oktobra 1986. godine Patroldžiju je odigrao Brana Vojnović. 18. oktobra 1986. godine ulogu Taske igrala je Radmila Mirković. 25. oktobra 1986. godine Františeka je tumačio Slobodan Milojković, rekviziter u niškom pozorištu.

18. novembra 1986. godine Tasku je tumačila Radmila Mirković. Predstava Zone Zamfirove je 1985. godine odigrana 17 puta u prisustvu 8.724 gledalaca. Godine 1986. bilo je još 32 reprize. Do kraja sezone 1986/87. izvedeno je još 7 predstava.

Narodno pozorište je Zonom Zamfirovom u ovakvoj postavci gostovalo: u Titovom Užicu 12. novembra 1985. godine; u Smederevu 13. novembra 1985. godine; u Čačku 6. decembra 1985. godine; u prištini 22. februara 1986. godine; u Požarevcu 20. marta 1986. godine: u Svetozarevu 21. marta 1986. godine (2 predstave); u Kragujevcu 22. marta 1986. godine; u Aranđelovcu 15. maja 1986. godine i u Bujanovcu 3. septembra 1986. godine.

Sa predstavom Zona Zamfirova kuća na Sinđelićevom trgu je učestvovala na festivalu Dani komedije u Svetozarevu 21. marta 1986. godine i proglašena je od Stručnog žirija festivala za najbolju predstavu i dobila statuetu Jovanča Micić.

Ponovo još jedan neslavan pokušaj sa piscem koji je ovekovečio ovu sredinu. Najviše izvođeno delo Zona Zamfirova. Sezona 1996/97. U društvu politički potresi. Na lokalnim izborima socijalisti ubedljivo gube vlast ali i glavu pa dozvoljavaju sebi nečuvenu krađu glasova. U to vreme nije održana sednica Skupštine grada na kojoj je trebalo da se izglasa saglasnost za imenovanje Marislava Radisavljevića za direktora. Marislav stupa na dužnost bez saglasnosti Skupštine 1. novembra 1996. godine i kreće “ambiciozno”. Pozvao je reditelja koji je nekada bio stalni reditelj ovog Pozorišta, Ljubodraga Miloševića da postavi Zonu Zamfirovu iako u kolektivu, objektivno, nije bilo podele, niti raspoloženja. U takvim okolnostima Milošević se opredeljuje za vrlo lošu opciju, oslanja se na mladu glumačku podelu koja je trebala da iznese nimalo lake uloge. Mnogi nisu po svom habitusu ni odgovarali likovima ovog komada.

Premijera je izvedena 30. decembra 1996. godine. Pokušaj da se prikaže priča o ljubavi lepe Zone i Maneta kujundžije, priča o društvenim i imovinskim razlikama dvoje mladih, o raspadu čorbadžijske porodice i usponu novog staleža, nije scenski uspela.

Novu Zonu Zamfirovu, koja će biti skinuta sa repertoara odmah posle premijere, neće videti mnoge Nišlije. Predstavu je na premijeri pratilo oko 200 gledalaca. Predstava odlukom nove uprave pozorišta nije ozvaničena kao predstava redovnog repertoara Narodnog pozorišta. Nije, istom odlukom, ni prijavljena Dokumentacionom centru Sterijinog pozorja, za Godišnjak premijernih predstava pozorišta S.R. Jugoslavije.

Dela Stevana Sremca su rado izvođena i na pozornicama dramskih sekcija ili amaterskih pozorišta. Ovde možemo da iznesemo osvrt na dve premijere dramatizacije Zone Zamfirove.
U sezoni 1973/74. dramska sekcija Kulturno-umetničkog društva “Abrašević” u Nišu, izvela je ovo delo u režijskoj postavci glumca niškog pozorišta, Brane Vojnovića.

A u sezoni 1976/77. Kulturno– umetničko društvo “Braća Miljković” u selu Gornja Toponica kod Niša, Zonu izvodi u režijskoj i scenografskoj postavci glumca Radisava Dimitrijevića — Bokija. Sa ovom predstavom nastupili su na Festivalu dramskih amatera sela (FEDRAS 77) 10. oktobra 1977. godine u Malom Crniću.

U nastojanjima da bez velikih materijalnih sredstava i oskudnog glumačkog iskustva ansambla realizuje Sremčev folklorni svet i staroniški ambijent, reditelj Radisav Dimitrijević je napravio zanimljivu predstavu. Zbog toga što se mnogo očekivalo od ovog amaterskog ansambla predstava je ostavila bledi utisak neinventivne igre. Ansambl je raspolagao sa solidnim glumačkim snagama no za žaljenje je što te snage nisu iskorišćene, što su junaci ove ljubavne povesti ostali statični i bez veće životne snage.

Pored vidljivih početničkih slabosti, predstava je plenila pažnju publike iskrenošću namera i zdušnim zalaganjem svih aktera. Glumački gestovi i mizanscen su svedeni na najneophodniju meru, do statičnog, ali su odnosi među likovima dobro uspostavljeni i ostvareni. Tako se dobila neka vrsta “koncertnog” izvođenje Zone Zamfirove. Publika, navikla na raskoš, poznatih prizora, kostima, scenografije, igračkih i pevačkih numera, za divno čudo dobro je primila ovu predstavu. Ipak sa ove osnove trebalo bi krenuti dalje: oživeti mizanscen, osloboditi glumca na sceni, ukloniti vidljive primese diletantizma i drugih slabosti. Samim tim predstava bi mnogo dobila u uverljivosti.

Iako se nije niko posebno nametnuo od aktera svojom igrom treba spomenuti Slobodana Milića (Mane), mnogo više Marinu Vučević (Zona) koja je plenila svojom autentičnom pojavom, Vukašina Nikolića (Hadži-Zamfir), a naročito Jovana Nikolića kao sasvim prihvatljivog i duhovitog Manulaća i Jovicu Anđelkovića kao Poteta. Ovaj tandem unosio je posebnu duhovitost u predstavu.

Siromaštvo u dekoru uslovilo je na neki način moderniji pristup u scenografskom tretmanu. Prisutna je funkcionalnost i osmišljenost scenografije, sa naznakama punim sklada (igra se u zavesama, samo sa naznakama mesta događanja: izlog Manetovog dućana, kapija na ulazu Zoninu kuću, prozor i minderluk u Zoninoj sobi).

Muzička strana komada nije iskorišćena (skoro da je svedena samo na nagoveštaj).
Zonu Zamfirovu su uspešno dramatizovali: Kosta Delini (prva dramatizacija Zone Zamfirove 1908. godine za pozorište “Sinđelić”), Sima Jov. Bunić, Milan Đoković, Dušan Životić, Miodrag Gajić i drugi. Najbolja i najviše izvođena je dramatizacija koju je sačinio Sima Jov. Bunić.

IV
Slikao je Stevan Sremac čitavu galeriju likova iz Starog Niša i sve autentične. Kada je došlo vreme da ode iz Niša, za svoju lepu kuću dobijao je on od gazda-Nastasa iz Beograda 215 dukata, ali je on prodade svom komšiji ćurčiji za 145 dukata, od toga je komšijinu kćer darovao sa niskom od 30 dukata. Bio je to zalog suseda ali i gest istinskog dobročinstva. Ibiš-aga je udesu koji ga goni iz voljenog u nepoznato, iz usvojenog tuđe, suprostavio ne samo “fatalitet svoje vere nego i lični mir, ličnu obasjanost saznanja o dostojnom ljudskom životu”. U teškom i bolnom trenutku rastanka sa mestom koje je za njega više od prirodne lepote, ekonomskog blagostanja i društvenih pogodnosti, jer je simbol jednog neponovljivog života, jer je to “Niš Nišparađumiš”, lik Ibiš-age deluje svojom ljudskom toplinom.

Komad u pet činova iz niškog života sa pevanjem, po ovoj priči Stevana Sremca i slobodnom upotrebom drugih motiva istog pisca, napisao Radivoj A. Dinulović, i ova dramatizacija je premijerno izvedena na pozorišnoj sceni u Nišu.

Ova Sremčeva priča (Ibim-aga) nije mnogo izvođena na pozorišnim daskama i poznati su nekoliki dramatizatori, uglavnom za nišku pozornicu: Radivoj A. Dinulović, Dušan Đ. Cvetković i Radosav M. Vesnić.

V

Još jedna Sremčeva dramatizacija došla je na repertoar niškog pozorišta u sezoni 1946/47. nakon Zone Zamfirove. Bila je to uspešna dramatizacija romana Pop Ćira i pop Spira iz pera Aleksandra Gavrilovića a u režiji Predraga Dinulovića, stalnog reditelja ove kuće. Sa njom se pojavilo i jedno novo ime u koautorstvu scenografije: Ivan Vučković, niški slikar, pokušao je da se ogleda i kao scenograf (zajedno sa Nikolajem Morgunjenkom). Međutim, nije se ustalio u ovoj umetnosti tako da ga ponovo susrećemo u funkciji scenografa tek u 1969. godine kada je vršio i funkciju upravnika pozorišta.

U sezoni 1946/47. komedija je prikazana 22 puta uz prisustvo 11.322 posetioca. Predstava nije prikazivana van Niša.

Na samom kraju pozorišne sezone 1951/52. na dosta konvencionalan način je izvedena dramatizacija Dušana Životića Sremčevog romana Pop Ćira i pop Spira.

Predstava po romanu Stevana Sremca došla je na samom kraju pozorišne sezone i izvedena je na dosta konvencionalan način. Od 29. novembra 1952. godine igrali su: Rakilu Jelena Jovanović k.g., Niću “Boktera” Drago Tolić.

Od 11. januara 1953. godine igrala je Eržu, služavku kod Ćirinih Anđa Todorović-Rakočević.
Od 25. januara 1953. godine Rakilu je opet igrala Zora Crnogorčević.

U sezoni 1951/52. Pop Ćira i pop Spira prikazan je 8 puta. Predstavama je prisustvovalo 3.084 gledaoca. Sezone 1952/53. odigrano je još 14 repriznih predstava u prisustvu 7.606 gledalaca. Ukupno je bilo 22 reprize u prisustvu 10.690 gledalaca. Predstava nije igrana van Niša.
Kao peta premijara u sezoni 1972/73. u Narodnom pozorištu prikazana je nova verzija dramatizacije romana Pop Ćira i pop Spira. Dramatizaciju i rediteljsko viđenje ovog romana Stevana Sremca potpisuje stalni reditelj kuće na Sinđelićevom trgu – Rajko Radojković. U predstavi su svoje glumačke zadatke dobili i polaznici druge generacije Dramskog studija koji je postojao pri ovom pozorištu.

Predstava je u 1973. godini prikazana 39 puta uz prisustvo 19.901 gledaoca. U 1974. godini bilo je 4 predstave sa 2.240 posetilaca.

Ukupno je izvedeno 43 predstave pred 12141 posetioca.

Na samom početku sezone 1991/92. Narodnom pozorištu u Nišu glumac Miloš Žutić predložio je svoju scensku viziju komada Pop Ćira i pop Spira, prema dramatizaciji Rajka Radojkovića. Glumačka ekipa pozorišta trbalo je da na sceni izvede jednu pravu pozorišnu igru koja bi preskočila rampu i doprla do gledališta, a da ne bude nešto do tada viđeno. S odgovornošću su se latili istraživanja i scenskog realizovanja jednog dela srpske baštine, to jest, novog čitanja klasike. Vojvođanski milje prenešen je u sasvim drugo podneblje, sa dosta erotizovanih scena, dosta stilizacije i improvizacije. Mogla su se uočiti vidna pomeranja u rediteljskom čitanju.

U sezoni 1991/92. odigrano je 24 predstave pred 12.000 gledalaca, u sezoni 1992/93. odigrane su još 3 predstave pred 900 gledalaca. Ukupno je odigrano 27 predstava pred 12.900 gledalaca.

Ovaj rad ima zadatak da ukaže na izuzetan značaj poznatog pisca i na uspeh mnogih pozorišta koja su izvodila dramatizacije njegovih dela i time obezbeđivala uvek veliku posećenost. Ima za cilj da istoriografski sistematizuje podatke o kontinuitetu izvođenja svih dramatizacija Sremčevog dela na pozorišnoj sceni u periodu od 1896. godine pa do danas.

Na kraju, ko želi da se u ovom našem zahuktalom vremenu odmori od velikih ideja, preambicioznih poduhvata i projekata, od neumoljivo zahuktale globalizacije, i da doživi carstvo malih stvari i bezazlenih zgoda, neka poželi da pročita ili na pozornici pogleda neku priču Stevana Sremca.